Kultura

Svetosavska akademija (25. januara 2026.godine) u Crkvi Sv. Nikole započela je nastupom d‌ječijeg hora Srpskog pjevačkog društva (SPD) “Jedinstvo”  (1839) Kotor. Pod dirigentskom palicom g-đe Ivane Krivokapić najmlađi horisti otpjevali su prvu (tzv. Kotorsku) himnu Svetom Savi „O srpska mlada nevina čeda“ koju je na tekst prote Jovana Sundečića komponovao Đovani Salgeti.

Prof. srpskog jezika i književnosti Ljiljana Čolan vodila je akademiju, koju tradicionalno organizuju Srpska pravoslavna Crkvena opština kotorska i SPD „Jedinstvo“, istakavši da „Boka Kotorska pamti Svetog Savu i smatra ga svojim zaštitnikom“.

U nastavku teksta je tok jučerašnje Svetosavske akademije kojoj je prisustvovao i predsjednik SO Kotor Vojin Batuta.

“Savindan se ovdje slavi „od pamtivijeka“, jer je sin Stefana Nemanje, Svetog Simeona, prvi srpski arhiepiskop, prosvetitelj, književnik, mudri državnik, čovjek visokih sposobnosti, ostavio u srpskom narodu duboke tragove svoga života i rada. Razumljivo je zašto je kult Svetog Save razvijen svuda gdje naš narod živi, a poseban je odnos Bokelja prema Svetom Savi. Tako je posebno praznovanje i Savindana u Boki. Srpsko pjevačko društvo Jedinstvo, osnovano u Kotoru 1839. godine, s ponosom slavi svoga sveca zaštitnika i poziva svakog poštenog i rodoljubivog građanina da postane dio ovog Društva koje poštuje svoju tradiciju, njeguje vjersku toleranciju i pamti lik i djelo Svetog Save”, kazala je Čolan.

Obratio se zatim potpredsjednik “Jedinstva”Petar Bukilica, koji je govorio o istorijatu Društva i njegovoj misiji.  “Jedinstvo je od svog osnivanja interno proslavljalo i obilježavalo Savindan, a od 1868. kada je naše Društvo uzelo Svetog Savu za svoju krsnu slavu, redovno je održavalo svečane akademije, kako piše u našim hronikama, uz deklamacije, besjede, pjesmu, recitacije i dramski program, uz obavezno učešće učenika kotorskih škola budući da je Sveti Sava školska slava. Sveti Sava je Naš nebeski zaštitnik i pokrovitelj. On je temelj naše prošlosti i svetionik naše budućnosti. Njegov lik je na našoj slavskoj ikoni, njegov lik je na našoj zastavi, na našem pečatu i na znaku našeg društva. Od našeg osnivanja do danas on nas je štitio, čuvao, učio, vodio, sabirao i okupljao, baš kao što je to slučaj i večeras. Proslavljaćemo ga dok bude postojalo SPD “Jedinstvo”, a na to nas dodatno obavezuju i četiri Ordena Svetog Save kojim je odlikovano naše Društvo.  SPD “Jedinstvo” je 1921. godine odlikovano Ordenom Svetog Save petog stepena, 1930. četvrtog stepena, 1940. trećeg stepena i 1989. Ordenom Svetog Save drugog stepena. Ponosni smo na te ordene, ali oni nas i obavezuju da budemo dostojni nosioci Ordena sa imenom Svetog Save”, kazao je između ostalog Bukilica, zahvalivši se na saradnji i podršci Opštini Kotor i opštinskom Sekretarijatu za kulturu, sport i društvene d‌jelatnosti.

Pozvao je narod da na Savindan, sutra (27. janauara), dođe  liturgiju i na tradicionalni doček Gradske muzike Kotor ispred crkava Sv. Nikole i Sv. Luke, kao i na  D‌ječiju akademiju (18 č)i na slavu Jedinstva u Riznici SPC (20 č).

„Svi ljudski planovi o budućnosti često su vazdušaste kule koje nepredviđeni slučaj u prah može pretvoriti...“ opominje nas Ava Justin u svojim „Uspomenama iz Boke“. Zagledani u ova čista dječja lica, vjerujemo da će nas naš nebeski zaštitnik Sveti Sava osnažiti za sva iskušenja u budućnosti”, kazala je zatim prof. Ljiljana Čolan.

Uslijedile su kompozicije “Sveti Sava” i „Mileševski anđeli“ u izvođenju dječijeg hora SPD Jedinstvo.

Prof. Ljiljana Čolan je zatim kazala da je Sveti Sava svojim djelom dao primjer velikog života posvećenog duhovnim vrijednostima. “Ukazao je svojim potomcima kako se stvaraju i nose neprolazne svetinje naroda i države. Ujedinio je balkansku skromnost i trpeljivost sa nacionalnim ponosom koji ima svoje utemeljenje u postignućima. Prosvetitelj narodni Sveti Sava imao je veliku misiju kada je u pitanju pismenost uopšte. On je pisao, on je podučavao kako pisati, o njemu se pisalo”, kazala je Čolan.

Povodom Savindana ove godine besjedio je prof. dr Mihajlo Pantić, univerzitetski profesor i pripovjedač. Govorio je o Svetom Savi u srpskoj književnosti.

“ Časni oci, dame i gospodo, poštovani Kotorani i svi drugi, blizu i nadaleko, poštovaoci Svetoga Save, dozvolite mi da ovo obraćanje posvetim uspomeni na paroha kotorskog i arhijerejskog namesnika bokokotorskog protojereja-stavrofora Momčila Krivokapića, mog mudrog starijeg sagovornika kome smo se nedovoljno, no iz srca, odužili moja nekadašnja studentkinja, a danas vaša profesorka Ljiljana Čolan, vaš sugrađanin gospodin Dragan Đurčić i ja priređivanjem knjige “Otac Momo”. Ukazali ste mi čast pozivom da kažem šta imam, i koliko znam o Svetom Savi, dabome, iz ugla moje profesije tumača književnosti.

U govoru o Svetom Savi poznat je samo početak, kraja mu nema niti ga može biti. Svako od nas u taj govor ponešto dometne, saglasno sopstvenim moćima, ali nepodijeljeno sa osjećanjem opšte pripadnosti nad kojom lebdi svetiteljev duh. O Svetom Savi će se, drugim riječima, pisati dok je srpskog jezika, srpske kulture i njene baštine čiji je on hrišćanski začetnik, zakonodavac, zaštitnik i založnik. Nastojaću stoga da svoju nedostojnost donekle umanjim pokušajem predstavljanja šta Sveti Sava znači za srpsku književnost, odnosno šta su o njemu mislili i kako su o njemu pisali naši pisci.  Prije toga, zarad podsjećanja i dodatne ilustrativnosti, pozvaću se na znamenitog znalca Dimitrija Obolenskog koji je u knjizi „Šest vizantijskih portreta o Savi Srpskom“ između ostalog napisao: „Istoričar koji pokušava da napiše biografiju te glavne ličnosti srpske srednjovjekovne istorije može se s pravom uplašiti pri pomisli na široki spektar Savinih delatnosti. Obeshrabriće ga mnogobrojni vidovi u kojima se on pojavljuje: upravnik jedne oblasti, zatim kaluđer u Svetoj Gori pa onda arhiepiskop; diplomata kome je kralj, njegov brat, povjeravao delikatne zadatke; osnivač nekoliko manastira i organizator njihovog duhovnog života discipline; zakonodavac u oblasti kanonskog prava; prvi poglavar Srpske autokefalne crkve; putnik koji je obišao sva mjesta hodočašća u istočnom Sredozemlju; prvi pravi pisac svoje zemlje; ličnost čiji se posmrtni kult proširio po cijelom Balkanskom poluostrvu tako da ga je kasnije djelimično prihvatilo čak i tursko stanovništvo u tom dijelu svijeta; svetac zaštitnik Srba bez premca; polulegendarna figura koja se do danas održala, slavljena u narodnim umotvorinama, poeziji i pjesmi mitopejska moć bez sumnje je jedinstvena u Istočnoj Evropi; sve to, i još mnogo više, mora da zaplaši njegovog biografa."

Svetim Savom , nastavio je Pantić, bavili su se  i baviće se mnogi istoričari, filolozi, tumači i  književnici iz svih epoha srpske književnosti. Ističe da je  Sveti Sava, a što je i polazna tačka svake istorije srpske književnosti, njen osnivač, „prvi pravi pisac svoje zemlje", a njegova figura i „mitopejska moć” koja je prati neposredno utiču na formiranje centralne linije naše duhovne i svetovne tradicije koja traje evo već punih osam vekova.

Sveti Sava je, rekao je dalje, i tvorac i glavni lik srpske hagiografske književnosti.
“U Žitiju Svetog Simeona, njegovog oca, tvorca srpske srednjovjekovne države, Sveti Sava, što inače nije uobičajeno za taj žanr, po rubovima govori i o sebi, da bi u njegovom vijeku, a po posvećenju, Domentijan i Teodosije napisali dva najreprezentativnija primjera srpskih hagiografija u kojima se, na himničan, retorički uzvišen način opisuje Savin život. U stoljećima koja su nastupila Sveti Sava je živio ne samo u okvirima liturgijske književnosti već i u nikada ugaslom narodnom sjećanju, da bi u 19. vijeku njegov duh i lik ušli i u autorsku književnost. Čak i kada ga izrikom ne pominju Dositej Obradović i, naravno, Petar Petrović Njegoš, svojim djelima nastavljuju tu magistralu. Dositej je, pritom, kao i Sveti Sava, takođe emancipujući putnik, sada sa ključnim uticajem na formiranje građanske književnosti. Posebnu ulogu u slavljenju Svetog Save ima, naravno, Vuk Karadžić, prikupljanjem i sistematizovanjem građe usmene književnosti u kojoj je riječ o svetitelju, njegovim čudima i poukama. Potom je taj duh prožeo i srpski romantizam i srpski realizam: primjer su školski poznate, za ondašnje poetičke formacije uspjele, a danas, za nas, dodatno patinirane pjesme Jovana Jovanovića Zmaja, u romantizmu, i Vojislava Ilića, u realizmu. Zmajeva pjesma je zapravo jedna mala lirska retrospektiva Savinog života.

Jovan Jovanović Zmaj

SVETI SAVA

Presto ga je ček'o - on ga nije hteo,

on je nešto više duhom zavoleo,

odazv'o se daljnom leleku i vrisku,

pa je zagrlio budućnost srbinsku.

On se skromno siđe s kraljevskih visina,

cvet žrtvova plodu;

on neće da vlada, on hoće da služi,

Bogu i svom narodu.

On se hteo sići svom narodu bliže,

on se hteo spustit, - a time se diže,

duh nas njegov kupi sred Božijeg hrama,

duh je njegov zvezda nad našim školama.

Savino su telo Turci sagoreli

i njegov su pepo na vetar izneli,

i gde god je trunka pepela mu pala,

tu je nova ljubav k rodu zasijala.

Danas celo Srpstvo njegov spomen slavi:

“Uskliknimo s ljubavlju svetitelju Savi!”

Pesma Vojislava Ilića postavljena je pak kao uprostorena lirska drama, koju je lako zamisliti i na scenski način. U tu dramu utkani su poznati prizori iz Savinog života.

Vojislav Ilić SVETI SAVA

Ko udara tako pozno u dubinu noćnog mira

Na kapiji zatvorenoj svetogorskog manastira?

 „Već je prošlo tavno veče, i nema se ponoć hvata,

Sedi oci, kaluđeri, otvor'te mi teška vrata.

Svetlosti mi duša hoće, a odmora slabe noge,

Klonulo je moje telo, umorne su moje noge –

Al' je krepka volja moja, što me noćas vama vodi,

Da posvetim život rodu, otadžbini i slobodi.

Prezreo sam carske dvore, carsku krunu i porfiru,

I sad evo svetlost tražim u skromnome manastiru.

Vekovi su prohujali, od čudesne one noći,

Vekovi su prohujali i mnogi će jošte proći –

Al' to dete jošte živi, jer njegova živi slava,

Jer to dete beše Rastko, sin Nemanjin, Sveti Sava. 

“U razdoblju moderne o Svetom Savi između ostalih pjeva i Aleksa Šantić koji mu se postupkom anafore u pjesmi „Pred ikonom Svetog Save" molitveno obraća:

Oj, ti srpski svetitelju!

Ispuni mi mladu želju:

Bratstva mržnju, opačinu,

Sori, stvori u prašinu, Nek ih ljubav vodi,

Nek se sloga rodi.

Najznačajniji laički, književni prozni tekst o Svetom Savi do dana današnjeg napisao je Miloš Crnjanski, uz Iva Andrića vršni klasik moderne srpske književnosti. Po obrazovanju istoričar, a po vokaciji pjesnik i prozaista, Crnjanski je u Svetom Savi izvršio sintezu te dvije duhovne orijentacije i napisao njemu svojstven polivalentan prozni tekst sa dokumentovanom istorijskom podlogom nadograđenom esejističkim komentarima, uz povremeno javljanje takođe karakterističnog, autorski prepoznatljivog lirskog tona”, kaže Pantić i zaključuje da nakon opisa Savinog života , sa svim njegovim iskušenjima i postignućima, Crnjanski  knjigu završava istraživačkim poglavljem  o proslavi Savindana. Zaključuje kako je riječ o dugoj tradiciji koja potvrđuje snagu i trajnost Savinog mita.  “Dodaje da je to dan u kojem je „narod razdragan i veseo", a između ostalog i da je u Crnoj Gori, za vlade knjaza Danila, Sveti Sava počeo da se proslavlja po svim školama i manastirima, kao prosvetitelj, kome su se pojali starinski tropari". (Podsjetiću i da je Knjaz Nikola napisao dugu odu Svetom Savi, spjevanu u lirskom osmercu, i sa ovim stihovima: ,,Srpska crkva bi plakala // da se Rastko ne pojavi; // srpskoj knjizi i prosveti // kam temeljac on postavi, /// i zavješta u amanet // da se Srbi slogom vežu, // da tuđinu rad, nesloge // i trvenja ne podležu."

U nizu zanimljivih epizoda iz istorije tog institucionalizovanog običaja Crnjanski opisuje i kako je to izgledalo u vrijeme vladavine Knjaza Miloša. Danas je to nama u najmanju ruku apsolutistički prestrogo, ali i zanimljivo. Crnjanski piše: „Knjaz Miloš, samouk, visoko je cijenio prosvjetu i imao je običaj da kaže: "Bog da prosti učitelja, pa roditelja", kazao je prof. Pantić.

Među proznim radovima modernih srpskih pisaca pažnju, nastavlja dalje, zaslužuja svakako i kratka poetska priča, poetska fantazmagorija Milorada Pavića “Smrt Svetog Save ili Nevidljiva strana mjeseca”, dok mitopejska moć Savinog lika, sa svojim simboličkim potencijalima, biva dodatno razvijena u poeziji mnogih pjesnika i iz nama bliže druge polovine dvadesetog vijeka, u stihovima takođe pisanim u duhu službe i svetitelju. Među njima se, po vrijednosti, ističe prof. Pantić, izdvajaju pjesme Desanke Maksimović Savin Monolog), Vaska Pope (Sveti Sava), Matije Bećkovića (Priča o Svetom Savi) i Ljubomira Simovića (Hodočašće Svetom Savi).

Prof. Mihajlo Pantić je besjedu završio riječima da “Sveti Sava, prema svemu rečenom, i prema mnogo toga što se podrazumijeva, što stoji u jeziku i preko jezika, u kolektivnoj svijesti, ne prestaje da i do dana današnjeg hodi i hodočasti srpskom književnošću”. “Tako je oduvijek, tako će i zauvijek biti, jer su i naši preci i mi, a svakako i naši potomci, obavezni velikom začetniku i još većem zaštitniku onoga što nas potvrđuje svime što smo bili, što jesmo i što ćemo ostati, u trajni pomen i spomen Savinog imena”, zaključio je Pantić. 

Himnu SPD “Jedinstva” u Kotoru spjevao je, povodom proslave pedesetogodišnjeg društvenog opstanka 1889. godine prota Jovan Sundečić, a komponovao italijanski kompozitor Dionisije de Sarno San Đorđo. Uz mješoviti hor, pod dirigentskom palicom mr Mihajla Lazarevića, nastupila je nakon besjede prof. Aleksandra Magud (sopran). Klavirsku saradnju pružila je prof. Ana Mihaljević.

Kao u svugdje gdje naš narod živi, tako i u Boki, školska slava je Sveti Sava. Neizostavna recitacija na toj svečanosti je pjesma Vojislava Ilića „Sveti Sava“, a sinoć je interpretirala Ksenija Kovačević, učenica prvog razreda Gimnazije Kotor.

„ U Svetom Savi sabrano je sve naše razumevanje hrišćanstva“, riječi su velikog pjesnika Matije Bećkovića. Naš mješoviti hor kompozicijama „Dostojno jest“ i „Tijelo Hristovo“ osvjetljava nam taj segment života i djela Rastka Nemanjića”, kazala je prof. Ljiljana Čolan najavljujući nastup mješovitog hora SPD Jedinstvo (dirigent mr Mihajlo Lazarević).

Glumac Đorđe Marković  zatim je govorio stihove Ljubomira Simovića: „Hodočašće Svetog Save“, i podsjetio na visinu etičkih i estetskih kriterijuma svetosavlja.

Profesori i učenici Muzičke škole „Vida Matijan“ uvijek daju poseban doprinos Svetosavskoj akademiji. Uslijedio je klavirski duo Ana Mihaljević i Dejan Krivokapić i kompozicija E.Morriconea: Love theme („ Sinema Paradiso“)

Kompoziciju Mihaila Glinka “Priznanie” izveo je Aleksandar Ermakov (bariton), klasa prof. Aleksandre Magud, uz  klavirsku saradnju Ane Mihaljević, a zatim je učenica Gimnazije Marta Borović recitovala pjesmu Vaska Pope „Pastirstvo Svetog Save“.

“Veliki župan Nemanja najmađem sinu nije dao ime Rastko bez nekog razloga. Rastko je rođen u Rasu, a Vasko Kostić u svojoj knjizi „Sveti Sava u Boki“ govori o etimologiji riječi ras i ističe njeno značenje: prvorazredni, najbolji, izabrani, uzvišeni, posebni... To ime živi u našem narodu i slavi se u predanjima i u pjesmama. Kada se pjeva na srpskom jeziku, pjeva se o Rastku Nemanjiću i svim ostalim srpskim junacima „koji žive dokle sunce grije“, kazala je zatim prof. Ljiljana Čolan, najavljujući mješoviti hor SPD Jedinstva koji je izveo dvije narodne pjesme: „Zasp`o Janko“ i „Tri devojke zbor zborile“.

Akademija je završena Himnom Svetom Savi u izvođenju Mješovitog hora SPD „Jedinstvo“. 

Da živimo svi u slozi,

Sveti Savo ti pomozi!

(Izvor SPDJ Kotor)