Ekonomija

Autorka teksta: Sanja Čavor

Foto: Privatna arhiva sagovornika

Kada je Kotor 1936. godine osnovao svoju prvu pčelarsku zadrugu, a poznati pčelari tog vremena postavljali temelje edukacije stanovništva Boke, vizija je bila jasna-sačuvati i unapređivati ovu poljoprivrednu granu.

Skoro vijek kasnije, prelazak sa tradicionalnog, porodičnog pčelarenja na evropski “kolosijek” za mnoge predstavlja priliku, ali i izazov. 

Na području Kotora i Grblja trenutno ima blizu 130 registrovanih pčelara, sa oko 4.000 košnica, koje u dobrim godinama daju u prosjeku 20 do 30 kilograma meda po košnici. Posebno se izdvaja onaj od jesenje paše bršljana i planike (maginje) od kojih med dobija specifičan, gorak ukus.

“Takav proizvod je izuzetno cijenjen, pa u Italiji dostiže i do 50 odsto veću cijenu u odnosu na slatki, što nam donosi konkurentsku prednost”, pojašnjava za Radio Kotor potpredsjednik Društva pčelara Grbalj, Novak Đukić.

Ulazak Crne Gore u Evropsku uniju (EU), smatra on, mogao bi donijeti komplikovane administrativne poslove, što ne bi odgovaralo većini njihovih članova, među kojima skoro da i nema profesionalaca.

U Nevladinom udruženju (NVU) pčelara Kotor su svjesni da kvalitet u teglici više nije dovoljan za tržišnu utakmicu, te da je zaštita geografskog porijekla neophodna.

“Trenutno se oslanjamo na nacionalne i lokalne podsticaje. Uspješno koristimo programe podrške Ministarstva poljoprivrede i Opštine Kotor kako bismo obezbijedili sredstva za godišnje investicije u proizvodnji”, saopštio je potpredsjednik ovog udruženja Vladan Vuković.

Međutim, upravo ta “domaća podrška” na koju se pčelari oslanjaju, danas uveliko zavisi od EU. U zvaničnom Agrobudžetu Crne Gore, koji iznosi 77,3 miliona eura, čisti državni prihodi pokrivaju 36 miliona. Direktno iz evropskih fondova stiže 18,6 miliona eura, a preostali dio iz donacija i kredita.

Crnogorsko zakonodavstvo u oblasti pčelarstva, kaže Vuković, u velikoj mjeri je već usklađeno sa propisima Evropske unije, što olakšava tranziciju. Punopravno članstvo vidi kao “otvorena vrata za novi razvojni ciklus”, s obzirom na to da će se pristup izdašnijim evropskim fondovima tada višestruko povećati.

“Šanse za napredak biće brojne, od širenja palete pčelinjih proizvoda i modernizacije proizvodnje, kroz usvajanje novih tehnologija, do uvezivanja sa lokalnom turističkom ponudom i afirmacije mlađih generacija koje bi u ovoj djelatnosti prepoznale profitabilan biznis”, navodi on.

Na EU integracije u Savezu pčelarskih organizacija Crne Gore (SPOCG) gledaju sa više optimizma. Na godišnjem nivou imaju oko pola miliona eura sredstava koja su podsticajna za razvoj pčelarstva. Predsjednik Radule Miljanić naglašava da su usvojili napredne evropske prakse i standarde proizvodnje, a do sada, iz EU fondova, koristili sredstva iz MIDAS i IPARD projekata.

“Međutim, dok mi ulažemo velika novčana sredstva u laboratorijske analize kvaliteta, ispitivanje rezidua i dokazivanje porijekla, tržište i dalje trpi udarce od onih koji profitiraju na prevari kupaca”, izričit je Miljanić.

Iskustva iz susjedne Hrvatske, odnosno pčelara okupljenih u oko 150 udruženja pod okriljem Hrvatskog pčelarskog saveza, potvrđuju da je ulaskom u EU pristup značajnim sredstvima otvoren. Strah od birokratije pokazao se kao neopravdan, jer evropska pravila zapravo nude “ruku spasa” manjim udruženjima, kroz povezivanje, finansiranje edukacija i modernizacije. To je kazao dr Zlatko Tomljanović iz Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i ribarstva Republike Hrvatske (RH), nacionalni koordinator pan-evropskog projekta “Climate Farm Demo”.

Prema njegovim riječima, zajednička poljoprivredna politika za period od 2023. do 2027. godine drastično je povećala budžet za pčelarstvo, obezbjeđujući im čak 120 miliona eura godišnje na nivou Unije.

“Polovina tog novca dolazi direktno iz EU fondova, dok drugu polovinu dotiraju matične države, zavisno od broja prijavljenih košnica”, dodaje Tomljanović.

Republika Hrvatska, koja danas broji oko 9.000 pčelara, kroz ovaj sistem godišnje povlači 3,8 miliona eura. Taj novac se ciljano usmjerava na “klimatski pametno pčelarstvo”, odnosno na suzbijanje varooze, obnovu pčelinjeg fonda kupovinom selekcionisanih matica, tehničku pomoć i nabavku opreme.

Potpredsjednik Hrvatskog pčelarskog saveza, Nediljko Landeka, i predsjednik Udruge pčelara Pula, konstatuje da je pitanje uvoza meda sumnjivog kvaliteta problem cijele Evrope.

“Od njega se branimo edukacijom potrošača i različitim sertifikacionim sistemima kvaliteta. Istarski med je zaštićen na području EU, a imamo i nacionalnu teglicu kojom garantujemo da je proizveden u našoj zemlji. Naš Savez je član Evropskog pčelarskog saveza kojem je jedan od prioritetnih ciljeva upravo smanjenje uvoza meda sumnjivog kvaliteta i veća kontrola uvoznog meda. Ne ide sve tako jednostavno, jer su uvozni lobiji jaki, a cijena uvoznog meda pravi ozbiljne poremećaje na tržištu domaćeg meda”, ukazuje Landeka.

Nova Direktiva o medu Evropske unije (Direktiva EU 2024/1438) zvanično je stupila na snagu 13. juna 2024. godine, dok je krajnji rok za njeno potpuno usklađivanje i obaveznu primjenu na tržištu 14. jun ove.  

“Upravo su naši predstavnici predložili da se takav sistem uvede u cijeloj EU. To podrazumijeva obavezu isticanja tačnog procenta i države porijekla na etiketama, što mi već radimo”, podsjeća on.

Slovenija, kao prva eks-Ju država koja je stupila na zajedničko evropsko tržište, otišla je korak dalje i pčelarstvo pretvorila u zaštićeni, nacionalni brend, što može biti podsticaj i za specifične oblike pčelarenja u Boki. Tamo se Gorazd Trušnovec od 2012. godine bavi urbanim pčelarstvom, specifičnim ekološkim trendom koji košnice postavlja na krovove zgrada i u gradske parkove. Dvije godine kasnije osnovao je udruženje “Urbani pčelar” (Urban Beekeepers Association of Slovenia) koje okuplja članove/ce iz čitave Slovenije, a većina ih djeluje u Ljubljani.

“Članstvo u EU znači da lakše sarađujemo na zajedničkim projektima, pa smo od 2020. do 2024. bili uspješan dio međunarodnog konzorcijuma Horizon 2020, koji se bavio lancima ishrane u gradovima”, rekao je on.

U udruženju su zahvalni EU i zbog promjene zakonodavstva u oblasti poljoprivrede.

“Do početka 2023. godine urbani pčelari nisu mogli da se registruju kao ekološki, ali je Slovenija krajem 2022. imala obavezu da uskladi svoje zakone sa regulativom EU. Danas je 10% naših članova registrovano kao eko pčelari”, napominje Trušnovec.

Evropska unija godišnje uveze preko 160.000 tona meda, što potvrđuje da je tržište “gladno” kvaliteta. Za sve male proizvođače i preduzetnike, naročito u Boki i Crnoj Gori, to je jasna poruka da mali biznis na jedinstvenom evropskom tržištu ne znači gubitak identiteta. Dok će tradicionalni proizvođači svoj autohtoni proizvod i dalje moći da plasiraju lokalno, oni ambiciozniji dobiće priliku da, kroz EU podsticaje i standard, ulože u marketing i na taj način se trajno pozicioniraju na ekonomskoj mapi Evrope.

Prilog možete poslušari na linku Radio Kotor- Pčelari audio prilog.