Društvo

Veče Udruženja Pljevljaka u Kotoru upriličeno je sinoć u Poslovnom centru „Vukšić“ u Radanovićima, a prvi dio programa bio je posvećen promociji knjige „Sabrani radovi“ Tanasija Pejatovića, prvog direktora Pljevaljske gimnazije. Knjigu je priredio Dobrilo Aranitović, a objavljena je u izdanju Udruženja Pljevljaka „Breznik“ iz Beograda.

Program je nastavljen druženjem Pljevljaka i prijatelja Pljevalja uz projekciju filma o Zavičajnom muzeju Pljevlja.

Organizator večeri bilo je Udruženje Pljevljaka u Kotoru. Prisutne je pozdravio predsjednik ovog Udruženja Ljubenko Borović, koji je izrazio zadovoljstvo što se okupljanje Pljevljaka i njihovih prijatelja odvija uz predstavljanje knjige posvećene jednom od najznačajnijih intelektualaca i istraživača pljevaljskog kraja.

Istakao je da promocija ima poseban značaj i za njega lično, budući da je i sam bio učenik Pljevaljske gimnazije.

Borović je posebno zahvalio Udruženju Pljevljaka „Breznik“ iz Beograda, njegovom predsjedniku Željku Pejoviću i saradnicima koji su zaslužni za izdavanje knjige, kao i priređivaču Dobrilu Aranitoviću, istaknutom bibliografu i njegovom nekadašnjem školskom drugu.

Govoreći o značaju izdanja, Borović je podsjetio da Pejatovićevo djelo prevazilazi lokalne okvire i predstavlja vrijednu građu za proučavanje istorije, geografije i kulturnog nasljeđa.

O izdavačkom poduhvatu i nastanku knjige govorio je predsjednik Udruženja Pljevljaka „Breznik“ Željko Pejović. Podsjetio je da je inicijativa za njeno objavljivanje potekla od Dobrila Aranitovića, koji je, nakon višegodišnjeg istraživanja, prikupio Pejatovićeve objavljene radove i sačuvanu rukopisnu zaostavštinu.

Pejović je istakao da je Udruženje bez oklijevanja prihvatilo predlog, prepoznajući značaj očuvanja djela naučnika koji je, uprkos kratkom životu, ostavio dubok trag u nauci i prosvjeti.

Prema njegovim riječima, u knjizi su objedinjeni radovi koji su se nalazili u različitim bibliotekama, časopisima i drugim izvorima, a do kojih je priređivač dolazio dugotrajnim i predanim istraživačkim radom.

„Udruženje Pljevljaka, poslije svoje pedesetogodišnje tradicije i pedesetogodišnjeg postojanja, prihvatilo se izdavačkog poduhvata na nagovor našeg glavnog, čuvenog bibliografa Dobrila Aranitovića“, kazao je Pejović.

Knjiga obuhvata antropogeografsku monografiju „Srednje Polimlje i Potarje“, putopisne zapise, prepisku, priređenu građu, zapise i natpise, kao i radove drugih autora o Tanasiju Pejatoviću, njegovom životu i stvaralaštvu, te odjeke njegovog djela u stručnoj i naučnoj kritici.

Posebnu vrijednost predstavlja bogata ilustrativna građa, sa fotografijama, skicama, crtežima i drugim vizuelnim prilozima. Prema podacima koje je iznio Pejović, knjiga ima 520 stranica teksta, formata B5, u tvrdom povezu, uz 80 stranica ilustracija u koloru.

Istakao je da je cilj izdavača da se Pejatovićevo stvaralaštvo približi novim generacijama učenika, istraživača i čitalaca, te da knjiga bude trajni doprinos očuvanju kulturne baštine.

„Njegov rad nije samo svjedočanstvo jednog vremena već temelj na kojem počiva proučavanje istorije, geografije i kulture našeg kraja“, poručio je Pejović.

O životu, naučnom radu i značaju Tanasija Pejatovića govorio je profesor Đorđe Račić, koji je opsežnom analizom predstavio sadržaj knjige i ukazao na njenu vrijednost za više naučnih disciplina.

Naglasio je da Pejatovićevo stvaralaštvo ne treba posmatrati isključivo kroz geografiju i antropogeografiju, već i kroz njegov doprinos istoriji, etnografiji, antropologiji, demografiji i proučavanju kulturne prošlosti.

Posebno je istakao značaj rada priređivača Dobrila Aranitovića, koji je, istražujući biblioteke, stručnu periodiku, univerzitetske i privatne arhive, nastojao da na jednom mjestu objedini što cjelovitiju Pejatovićevu naučnu zaostavštinu.

Govoreći o autoru, Račić je podsjetio da je Tanasije Pejatović rođen u Pljevljima 1875. godine, da je školovanje nastavio u Beogradu i diplomirao 1899. godine na istorijsko-geografskom odsjeku Velike škole. Tokom studija sarađivao je sa profesorom Jovanom Cvijićem, pod čijim je uticajem razvijao interesovanje za geografiju i antropogeografiju.

Nakon završetka studija radio je u Skoplju, a potom je bio angažovan na pripremama za otvaranje gimnazije u Pljevljima, čiji je bio prvi direktor.

Račić je posebno izdvojio monografiju „Srednje Polimlje i Potarje u Novopazarskom sandžaku“, objavljenu 1902. godine u okviru Srpskog etnografskog zbornika, ocjenjujući da je riječ o djelu koje prevazilazi uobičajeni geografski opis jednog područja.

„To nije samo geografski opis jednog područja, niti puki opis sela, bratstava i porodica. To je pokušaj da se u cjelini sagleda život jednog kraja, da se otkriju njegovi istorijski slojevi, rodoslovne veze, migracije, predanja, običaji i osobenosti društvenog ustrojstva“, istakao je Račić.

Ukazao je na to da je Pejatović istraživao prostor koji je dobro poznavao, obilazeći naselja, razgovarajući sa stanovništvom i prikupljajući podatke o porijeklu porodica, običajima, migracijama i načinu života. Upravo neposredan kontakt sa ljudima i terenski rad, prema njegovoj ocjeni, daju posebnu dokumentarnu i ljudsku vrijednost ovom djelu.

Račić je podsjetio i na složene istorijske i društvene okolnosti u kojima je Pejatović prikupljao građu, ističući da takav istraživački rad nije bio jednostavan, posebno na prostorima tadašnjeg Novopazarskog sandžaka.

Posebnu pažnju posvetio je značaju usmenih predanja i porodičnih kazivanja koja je Pejatović zabilježio u vremenu kada su ona još bila dio živog pamćenja stanovništva.

Naglasio je, međutim, da se takva građa mora posmatrati kritički i upoređivati sa drugim istorijskim izvorima, poput matičnih knjiga, osmanskih popisa, crkvenih zapisa i arhivske dokumentacije. Na taj način Pejatovićevi zapisi mogu poslužiti kao dragocjena polazna osnova za nova istraživanja.

Zaključujući izlaganje, Račić je naglasio da vrijednost knjige nije samo u podacima koje donosi već i u njenom značaju za kolektivno pamćenje i očuvanje identiteta prostora o kojem govori.

„Ima knjiga koje opisuju jedno vrijeme, ima onih koje objašnjavaju jedan prostor, a ima onih koje postaju dio samog pamćenja toga prostora. Pejatovićeva knjiga pripada ovoj trećoj kategoriji. Ona je svojevrsni zavičajni spomenik podignut ne od kamena, već od zapisanih imena, porodičnih predanja, geografskih odrednica i istorijskih svjedočanstava“, zaključio je Račić.

O značaju objavljivanja knjige govorio je i prof. Radojko Gačević, koji je podsjetio na važnost Pljevaljske gimnazije i doprinos koji je Pejatović dao razvoju obrazovanja i naučnog života u svom rodnom kraju.

Istakao je da je sabiranje i objavljivanje njegovih radova značajan način očuvanja uspomene na ovog naučnika, ali i prilika da mlađe generacije upoznaju okolnosti u kojima se razvijala prosvjeta na ovim prostorima.

Gačević je govorio o teškoćama sa kojima se Pejatović suočavao tokom terenskih istraživanja, putujući pješice i na konjima, obilazeći sela, manastire i druge lokalitete, često u nesigurnim i zahtjevnim uslovima.

Posebno je istakao njegovu sposobnost zapažanja i predanost istraživačkom radu, navodeći da je pažljivo bilježio ono što je smatrao značajnim za proučavanje života i prošlosti ovog područja.

Ocijenio je da je prerana smrt prekinula stvaralački put mladog naučnika, koji je, da je duže živio, mogao ostaviti još značajniji opus.

Gačević je izrazio zahvalnost Udruženju Pljevljaka „Breznik“ i svima koji su učestvovali u pripremi i objavljivanju knjige, ističući da je riječ o poduhvatu na ponos Pljevalja i njihovih ljudi, bez obzira na to gdje žive.

O značaju predstavljanja Pejatovićevog imena i djela u sredinama u kojima žive Pljevljaci govorio je i Božo Jelovac, dopisnik „Dana“ i odbornik u Skupštini opštine Pljevlja.

On je istakao da predstavljanje knjige u Kotoru, nakon promocije održane 1. oktobra u Beogradu, u okviru 44. manifestacije „Dani Pljevljaka u Beogradu“, predstavlja nastavak nastojanja da se kulturna i istorijska baština Pljevalja približi ljudima koji žive izvan svog zavičaja.

Jelovac je naglasio da Pljevljaci, predstavljajući Tanasija Pejatovića, predstavljaju i sredinu iz koje je potekao, kao i njenu bogatu kulturnu, naučnu i prosvjetnu tradiciju.

Podsjetio je i na druge znamenite ličnosti povezane sa porodicom Pejatović, među kojima su slikar i vajar Risto Pejatović, kao i ličnosti koje su svojim djelovanjem obilježile kulturnu i društvenu istoriju pljevaljskog kraja.

Govoreći o značaju novog izdanja, Jelovac je ukazao na ocjenu priređivača Dobrila Aranitovića da je Tanasije Pejatović više slavljen i hvaljen nego što je proučen. Prema njegovim riječima, sabrani radovi omogućiće potpunije upoznavanje sa njegovim stvaralaštvom, odnosima sa vodećim naučnicima toga vremena i doprinosom razvoju nauke.

Posebno je izdvojio sjećanje na razgovor sa pokojnim akademikom Ljubomirom Zukovićem, koji mu je, govoreći o teškoćama terenskog istraživačkog rada, poručio: „Kad je god teško, sjeti se Tanasija Pejatovića, on je išao pješke od sela do sela, od razrušenog manastira do razrušenog manastira.“

Jelovac je naglasio i da Pejatovićevo djelo treba čitati uz razlikovanje dokumentovanih istorijskih podataka, usmenih predanja i autorovih tumačenja, kako bi se njegova istraživanja mogla dopunjavati i povezivati sa savremenim naučnim saznanjima.

Poseban i emotivan trenutak večeri bilo je čitanje odlomka iz istorijske građe o Tanasiju Pejatoviću. Učenica Gimnazije u Kotoru Anastasija Sredojević pročitala je pismo jednog od njegovih učenika, nastalo nakon Pejatovićeve smrti, koje svjedoči o poštovanju i dubokom tragu koji je ovaj prosvjetni radnik ostavio među svojim savremenicima.

Tanasije Pejatović (1875–1903) bio je profesor istorije i geografije, istraživač i prvi direktor Pljevaljske gimnazije. Studije je završio na Velikoj školi u Beogradu, a naučno se usavršavao i istraživački razvijao u saradnji sa Jovanom Cvijićem. Njegova studija „Srednje Polimlje i Potarje u Novopazarskom sandžaku“, objavljena 1902. godine, ostala je jedno od značajnih djela za proučavanje geografskih, antropogeografskih i etnografskih osobenosti ovog prostora.Preminuo je u Pljevljima 1903. godine

Objavljivanjem „Sabranih radova“ i njihovim predstavljanjem u različitim sredinama, Pejatovićevo stvaralaštvo dobija novu priliku da bude dostupnije istraživačima i široj javnosti. Susreti zavičajnih udruženja, poput ovoga sinoć, daju poseban značaj u očuvanju kulturne baštine, njegovanju sjećanja na znamenite ljude i povezivanju ljudi koji žive izvan svog rodnog kraja.

Tekst: Nataša Janović

Foto: Radio Kotor/N.J.