Društvo

Uprkos brojnim strategijama i deklarativnoj posvećenosti inkluziji, Romi u Crnoj Gori i dalje žive na marginama društva, bez suštinskog pristupa pravima koja su im formalno garantovana.

Uoči Međunarodnog dana Roma, ukazujemo da romska zajednica u Crnoj Gori i dalje živi u raskoraku između formalno garantovanih prava i njihove stvarne primjene.

Politička zastupljenost Roma ostaje izražen i dugotrajan problem, uprkos višegodišnjim preporukama i jasno prepoznatoj potrebi za izmjenom izbornog cenzusa. Tokom 2025. i početkom 2026. godine nijesu preduzeti konkretni koraci ka izmjenama izbornog zakonodavstva koje bi omogućile njihovo učešće u procesima donošenja odluka. Kao rezultat takvog pristupa, romska zajednica i dalje nema predstavnike u Skupštini Crne Gore, dok je njihova politička participacija uglavnom ograničena na lokalni nivo, bez značajnijeg uticaja na kreiranje javnih politika.

Jedan od najvidljivijih pokazatelja dugotrajne marginalizacije jeste i pitanje stanovanja. Iako se ovaj problem godinama prepoznaje, održiva rješenja i dalje izostaju. Tako se početkom 2026. godine u podgoričkom naselju Konik više romskih porodica suočilo sa nalozima za iseljenje bez obezbijeđenog trajnog i adekvatnog smještaja, što dodatno produbljuje njihovu socijalnu nesigurnost i ukazuje na nepostojanje dugoročne stambene politike za ovu zajednicu.

Veliki izazov predstavlja i položaj Romkinja, koje su izložene višestrukoj diskriminaciji po osnovu etničke pripadnosti, pola i socio-ekonomskog statusa. Prema nalazima Savjeta Evrope (ECRI), žene iz ovih zajednica spadaju među najranjivije grupe, sa izrazito ograničenim pristupom obrazovanju, zapošljavanju i osnovnim uslugama. Ovakvi uslovi dodatno produbljuju krug siromaštva i društvene isključenosti koji se prenosi iz generacije u generaciju.

Značajan broj djevojčica iz romske zajednice ne završava osnovno obrazovanje, dok je njihovo učešće u srednjem i visokom obrazovanju i dalje veoma nisko. Ključni uzroci su siromaštvo, rani i ugovoreni brakovi, kao i nedostatak sistemske podrške, uključujući prevoz, stipendije i obrazovne asistente.

Istovremeno, prema izvještaju Evropske komisije o Crnoj Gori za 2025. godinu, Romi, a posebno žene, suočavaju se sa izuzetno niskom stopom zaposlenosti i visokom ekonomskom neaktivnošću, pri čemu su mnogi angažovani u neformalnoj ekonomiji, bez socijalne i pravne zaštite.

Dodatno zabrinjava i ograničen pristup zdravstvenoj zaštiti, naročito u oblastima reproduktivnog zdravlja, kao i nizak nivo prijavljivanja rodno zasnovanog nasilja, što se dovodi u vezu sa nepovjerenjem u institucije i društvenim barijerama.

Jedan od ključnih problema Roma porijeklom sa Kosova odnosi se na pravni status i ličnu dokumentaciju, imajući u vidu da je značajan broj pripadnika ove zajednice u Crnu Goru došao tokom i nakon sukoba krajem devedesetih godina, često bez ličnih dokumenata. Nedostatak ovih dokumenata, prije svega izvoda iz matičnih knjiga, otežava pristup državljanstvu, zapošljavanju, socijalnim pravima i obrazovanju, dok su administrativne procedure često dugotrajne, kompleksne i finansijski opterećujuće za već ranjive porodice.

U oblasti zdravstvene zaštite, problemi nerijetko pogađaju čak i one koji imaju regulisan boravak u Crnoj Gori. Zbog nemogućnosti odjave iz sistema zdravstvenog osiguranja na Kosovu, pripadnici ove zajednice ne mogu ostvariti pravo na zdravstveno osiguranje u Crnoj Gori, što ih ostavlja van sistema i primorava da sami snose troškove liječenja ili da zdravstvene usluge traže van zemlje.

Iako u praksi određeni vid podrške pružaju zdravstveni medijatori, a zdravstveni radnici često pokazuju senzibilitet prema najranjivijima, ovakva rješenja nijesu sistemska i ne mogu nadomjestiti izostanak institucionalnog odgovora. Slični izazovi prisutni su i u drugim oblastima, poput obrazovanja, zapošljavanja i stanovanja, gdje kombinacija administrativnih barijera, siromaštva i diskriminacije dodatno ograničava mogućnosti ove zajednice za punu društvenu integraciju.

Sve navedeno ukazuje da, usljed izostanka sistemskih i koordinisanih mjera, položaj romske zajednice u Crnoj Gori i dalje nije suštinski unaprijeđen. Bez jasne političke odgovornosti i dosljedne primjene postojećih politika, formalno garantovana prava nastaviće da ostaju bez stvarnog efekta u praksi.

Građanska alijansa