Društvo

Polovinom 19. vijeka tadašnja austrijska vlast odlučila je da u pograničnom gradu Kotoru podigne veliki zatvor po svim standardima toga vremena a prema projektu gradskog arhitekte Marka Bencona po kojem je, sve do prestanka rada, imao neformalnan naziv - kuća Marka Bencona. Od početka u zatvoru su se smjenjivali brojni zatvorenici i prije i poslije ratova i buna, te mirnodopskih problema. Zbog toga je zatvor uvijek imao dosta stanara, a grad i njegovi stanovnici često nevoljni svjedoci sprovođenja i privođenja sve do 1990. g kada je ukinut. Ali, i poslije toga, dok se na relaciji opština-republika smišljalo šta i kako dalje, zatvor je bio stjecište raznih posjetilaca, bez evidencije, uz druženje sa sugrađaninom poznatim kao Čedo pustinjak.

Konačno, poslije dugih dogovora zgrada zatvora je restaurirana, umjesto ćelija uređeni su apartmani i sale za održavanje raznih radionica sa međunarodnim učešćem pa je od nekadašnje tamnice nastala svojevrsna moderna učionica koja je naročito u ljetnjim mjesecima puna polaznika.

Vjerovatno nigdje nema tačne evidencije koliko je sve robijaša prošlo kroz kotorski zatvor, ali zna se da je ubrzo poslije izgradnje služio za tamničenje ustanika iz Krivošija i Grblja u drugoj polovini 19. vijeka a to se, na žalost, nastavilo i u 20. vijeku.

Na početku Velikog rata zatvor u Kotoru bio je sabirni centar za interniranje civilnog stanovništva Boke Kotorske u logore, najviše u Mađarskoj, a početkom 1918. g. učesnici Pobune mornara na brodovima Austro-Ugarske flote stacioniranih u Boki Kotorskoj sprovedeni su u zatvor. Vođe i veća grupa najagilnijih ustanika bili su baš u tom zatvoru, a četvorica lidera, koji su osuđeni na smrt, proveli su zadnje sate pred strijeljanje u Škljarima u kotorskom zatvoru, o čemu svjedoči i spomen ploča na zidu zatvora.

U toku Drugog svjetskog rata opet su okupatori, prvo Italijani pa onda Njemci, koristili zatvor za tamničenje rodoljuba koje su transportovali u logore u Albaniji i Italiji, a u novoj Jugoslaviji zatvor u Kotoru bio je glavni sabirni centar u vrijeme Informbiroa od 1948. g. za zatvorenike iz Crne Gore na putu ka Golom otoku. O tim teškim danima  u Kotoru se pamti kada bi noću, dok je javna rasvjeta ugašena, išle kolone izmučenih zatvorenika u tišini ulicom prema Tabačini pa do  obale i ukrcaja na brodove na, za mnoge, put bez povratka.

 Ali, u tom poslijeratnom periodu zatvor je služio i kao KP Dom i Istražni zatvor pa su mnogi tu izdržavali  duge vremenske kazne. Bilo je u tom periodu i značajnih imena iz kriminalnog miljea Jugoslavije jer se smatralo da je zatvor u Kotoru najsigurniji i za najveće kriminalce neosvojiv. Ipak,u oktobru 1980. g. iz kotorskog zatvora su zbog monstruoznih ubistava pobjegli, na smrt osuđeni, Milo Vojvodić i Dragiša Ristić. Bila je to vijest dana za Jugoslaviju i dok su uhvaćeni, poslije šest dana, Kotor i dobar dio Crne Gore živio je u posebnoj psihozi a brojne novinarske ekipe okupile su se u Kotoru.

Konačno , preuređena zgrada, koja okuplja mlade i stručnjake iz raznih oblasti sa naglaskom na  teme iz kulture, otvara nove mogućnosti za dolaženje u kuću Marka Bencona i afirmaciju modernih i zanimljivih istraživanja, a to što je dugo bio zatvor samo podstiče na razmišljanja kako su često putevi nepredvidljivi pa je tako i kotorski zatvor od tamnice stigao do učionice.

(Foto: Dušan Davidović, Radio Kotor i EPA. Milena Bajčeta i Milica Lopičić - fotografije iz projekta “Rekonstrukcija zgrade zatvora u Starom gradu Kotoru za potrebe kreativnog haba sa rezidencijama” nagrađenog na 44. Salonu arhitekture u Beogradu u kategoriji zaštite graditeljskog nasljeđa)

D.D.