Arhiva

Konzervatorka u Muzeju grada Perasta Maja Uskoković govorila je na „Prvom festivalu knjige Pazi što čitaš“ o značaju, vrijednosti i bogatstvu fundusa ove ustanove, istoriji knjige , materijalu i tehnikama pisanja i slikanja. 

„To je nešto sa čime konzervator papirne građe mora prvo da bude upoznat da bi mogao da primjeni konzervatorsko restauratorske zahvate. Konzervator restaurator papirne građe mora da zna i da prepozna papir (da li je ručno pravljen i mašinski), pergament (kojoj vrsti životinje je pergament pripadao), koži, pausu, mora da zna tehnike uveza, prepozna i radi na pigmentima kako organskim tako i neorganskim.

Kao konzervator Muzeja grada Perasta imam zadovoljstvo da imam uvid u sve ove materijale koji čine biblioteku porodice Visković i priliku da radim na njima.

Pergament je jedan od najstarijih materijala na koji se pisalo. Nastao je, prema legendi iz starorimskih izvora, oko 200 god p.n.e. kada je faraon iz dinastije Ptolomej zabranio izvoz papirusa iz Egipta, kako bi spriječio razvoj biblioteka u drugim zemljama. U gradu Pergamu današnja Turska proizveden je materijal pogodan za pisanje- pergament.

Sve do 11. vijeka knjige su se gotovo isključivo proizvodile u manastirima i drugim vjerskim kućama. Obrada kože (ovčje, kozije ili teleće) za pergament trajao je mjesecima i bila obavljana u posebnim manastirskim radionicama. Velin, kao najfiniji pergament dobijao se od mlade teleće, jagnjeće ili jareće kože. U postupku su korišćeni negašeni kreč, primjenjuje se struganje i ispiranje kože i td. Bez obzira na kvalitet kože i savršen rad, na pergametu se redovno razlikuju lice i naličje, strana gdje je bila dlaka i strana gdje je bilo meso. Majstor bi na kraju izrezao kožu na listove ili list. Za razliku od ručno rađenjih papira gdje je svaka radionica imala svoj vodeni žig koji je bio urezan u samom papiru tokom njegove proizvodnje, pergament se obilježavao olovnim jezgrom ili suvim šiljkom.

Tako pripremljen pergament prelazi u skriptorijume ili manastirske prepisivačke radionice gdje su se obilježavale stranice okvira šestarom, u zavisnosti od teksta određivali su se stupci, glose na marginama ili između redova (mjesto za tumačenja i objašnjena), prostor za iluminaciju, ilustraciju i na kraju uvezivanje.

U konzervaciji nerijetko možemo naići na tehniku palimpsesta , odnosno brisanje prvobitnog teksta da bi se ispisao nov.

Papir je nastao u Kini 105. god. i preko arapskog svijeta donešen u Evropi prvo na Siciliji krajem 11. vijeka, zatim u Fabriano u 13. vijeku gdje i danas postoji radionica. Do 13. vijeka su korišćeni lan i konoplje a nakon toga krpe. Tehnikom potapanja u vodi, usitnjavanja stvara se papirna kaša. Zatim se pripremljena smjesa stavlja u posebne ramove-sita oblika lista koji propušta vodu. Nakon toga se skidaju sa sita i stavljaju da se suše na sobnoj temperaturi. Ovaj papir zovemo i papir od krpenjače i vrlo visokog je kvaliteta.

Nakon 13. vijeka papir se proširio Evropom i tako zamijenio skupocjeni pergament.

Dva velika preokreta su se desila u istoriji papira. Prva je pojava Gutembergove prese za štampanje knjiga u 15. vijeku. Došlo je do sve većeg umnožavanja knjiga kako na papiru tako i na pergamentu. Tako je ukinut monopol na pismenost i znanje, i knjige su postale dostupne daleko širem krugu čitalaca.

Drugi preokret je proizvodnja papira od drvenjače koji u svom sastavu ima lignin, krajem 18. vijeka. U konzervatorskom smislu tu počinje i kraj papira. Celulozna vlakna u papiru od drvenjače su kraća brže pucaju uslijed neadekvatnih mikroklimatskih uslova, dolazi do diskoloracije pri dnevnoj svjetlosti, papir žuti, postaje krt i lomljiv. Život papira od drvenjače je mnogo kraći od papira od krpenjače.

Najčešći materijali za pisanje su taninsko, ugljenikovo i anilinsko mastilo, zatim štamparske boje. Zanimljivo je da se koristio mastilo sepija koji se dobijao iz kese sipe koja živi u Sredozemnom i Jadranskom moru.

Taninsko mastilo pravljeno od tanina iz šišarki različitih biljaka, vitriola (gvožđe sulfat), gumi arabike i vode. Ovo mastilo se koristilo sve do XX vijeka.

U fundusu Muzeja grada Perasta nalaze ne nekoliko knjiga sa oslikanim listovima kao i diplomama na pergamentu na kojima možemo vidjeti prekarsne ornamente sa zlatopisom.

Ispisivanje dekorativnih inicijala, ivica i iluminacija davale su prestižni značaj dokumentu ili knjizi. One su imale funkciju poglavlja u čitanju teksta kao što je zaglavlje u današnjim knjigama. Na osnovu određenih stilova dekoracija inicijala može se utvrditi porijeklo i vrijeme iz kojeg taj rukopis potiče.

U velikim radionicama iluminiranjem se bave posebni stručnjaci a sama iluminacija ima dvostruku ulogu: ukrašava i obavještava pri čemu ova druga može postati i simbolična.

Ćenino Ćenini u svom priručniku za crtanje „Trattato della pittura“ , iz XV vijeka, piše da sve boje koje koristimo na drvetu možemo koristiti i na hartiji. Njegov priručnik je svakako zanimljiv pa tako npr za jajčanu temperu „tempera d'uovo“ kaže da se pripremala od cijelog jajeta ili žumanca. Dodavan je , zatim , mliječni sok od smokve koji je konzervirao temperu i pojačavao prihvaćanje za podlogu. Kasnije se umjesto smokvinog mlijeka dodavala mala količina vinskog sirćeta i td. Recepte za dobijanje pigmenata sakupljali su i zapisivali prepisivači knjiga, iluminatori i slikari, ali i zanatlije. Recepti su se prenosili usmeno ili pismeno, prenošeni su iz jedne zemlje u drugu ponekad u originalnom a ponekad u nešto izmjenjenom obliku. Međutim, recepti su ponekad čuvani kao tajna i bili su dostupni samo pojedincima ili određenim skriptorijama. U takvim slučajevima oni su pisani u šiframa. Dio ovih recepata je izgubljen jer su rukopisi ili propali ili ih majstor do svoje smrti nikom nije povjerio. Jedan od najstarijih rukopisa srednjeg vijeka sa vizantijskim receptima jeste rukopis iz Luke pisan u 8. i 9. vijeku. Rukopis je vrlo važan za istorijski razvoj slikarske tehnike.

Svu ljepotu izrade ilustracije lista možemo pogledati na knjizi Peraške privilegije koja se nalazi u vitrini iz 16.-18. vijeka.

Pored mnogih rukopisnih knjiga koje Muzej posjeduje naišla sam i na razne štamparske tehnike.

Ksilografija drvorez, se pojavila na Zapadu u 14. vijeku. Prvo se koristila za ukrašavanje tkanina, zatim za objavljivanje veliki broj pobožnih slika, portreta svetaca i sl. U početku je to prosta sličica koja može da se zalijepi u rukopisu. U 15. vijeku tom tehnikom se izrađuju čitave knjižnice. Želim napomenutu u toku procesa oprašivanja knjiga biblioteke porodice Visković u mnogim religioznim knjigama nailazila sam na sličice svetaca koje su zasigurno pomagale u molitvama čitaoca.

Fundus grada Perasta bogat je i malom ali od izuzetne vrijednosti zbirkom kartografije. Prošlog mjeseca u muzeju smo obilježili i predstavili godišnjicu od smrti velikog kartografa, izdavača, izrađivača globusa, geografa, astronoma, matematičara VM Koronelija i konzervatorske radove na malom izolaru. U našoj zbirci se nalaze i njegov Atlante Veneto u kojemu se može vidjeti sva ljepota umjetničkog izraza u štamparskoj tehnici bakrorez dok u malom izolaru vidimo prikaze Perasta, Kotora i drugih gradova iz 17. vijeka“, kazala je Uskoković, pozvavši prisutne da posjete muzej, njegovi biblioteku, istorijsko umjetničku, etnografsku i pomorsku zbirku.