Arhiva

Obilježavanje stogodišnjice predaje austrougarske flote u Zbirci pomorskog nasljeđa Porto Montenegra u organizaciji Matice Boke i Generalnog konzulata Srbije iz Herceg Novog izazvao je veliku pažnju posjetilaca.

Događaju koji su podržali Porto Montenegro i Centar za kulturu prisustvovali su britanska ambasadorka u Crnoj Gori Elison Kemp i konzul Republike Srbije, Zoran Dojčinović.

Predsjednik UO Matice Boke Željko Komnenović je rekao da ovim događajem Matica Boke nastavlja svoju misiju obilježavanja značajnih istorijskih datuma. „31.oktobra 1918. u Puli potpisan je akt o predaji austrougarske Ratnooj mornarici nove države – Kraljevine SHS. O tome događaju svjedoči spomenik u bivšem Mornaričkom, a sada velikom gradskom parku u Tivtu. Našu inicijativu o obnovi spomenika koji je oštećen pedesetih godina prošlog vijeka prihvatio je opštinski Sekretarijat za kulturu i društvene djelatnosti i nadamo se da će spomenik uskoro biti obnovljen“, rekao je Komnenović. On je podsjetio da je završetak Prvog svjetskog rata donio dramatične događaje u kojima su se oko preuzimanja moćne austrijske flote stacionarane u Arsenalu borili Kraljevina Italija i Narodna vijeća koja su tražila njihovu predaju Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca.

Predavanje o tim događajima održao je Siniša Luković, novinar i publicista iz Tivta.

„Oktobra 1918. Prvi svjetski rat je bio završnoj fazi. Austro-Ugarska je bila pred porazom. U Zagrebu je zaživjelo Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba koje je težilo da u novu jugoslovensku državu okupi krajeve Slovenije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Vojvodine, Dalmacije i Boke Kotorske što su do tada bili sastavni dio bečke carevine, te da se u dogledno vrijeme oni u toj jugoslovenskoj državi, ujedine sa Kraljevinom Srbijom – jednom od država-pobjednica Prvog svjetskog rata. Austrougarski car Karl, obavijestio je 26.oktobra njemačkog cara Vilhelma II prekidu savezništva dviju država, pa odmah počinje povlačenje njemčakig vojnog osoblja i njihovih podmonica sa Jadrana, iz baza u Puli i u Boki Kotorskoj. Već 29.oktobra u Zagrebu je proglašena nova državna tvorevina – država Slovenaca, Hrvata i Srba a car Karl 30.oktobra donosi odluku da se kompletna K.u.K. Kriegsmarine zvanično preda u ruke i pod vlast Narodnog vijeća države Slovenaca, Hrvata i Srba. Potpisivanje zapisnika o primopredaji austro-ugarske flote u Puli, Šibeniku i Boki Kotorskoj obavljeno je 31.oktobra u 11 časova na bojnom brodu „Viribus Unitis“ u Puli, a njegovi glavni potpisnici bili su komadant Ratne mornarice, kontraadmiral Mikloš Horti i članovi Komisije Narodnog vijeća SHS iz Zagreba dr Ante Tresić-Pavičić, dr Ivan Matija Čok i Vilim Bukšeg. Pored ostaloga, u dokumentu je na kraju stajala i klauzula: „Carska i Kraljevska flota zajedno sa materijalom i zalihama, predaje se ovim zapisnikom Narodnom vijeću Slovenaca, Hrvata i Srba uz izričito pridržavanje prava vlasništva neslovenskih država do sada postojeće Austrougarske monarhije.“

Na osnovu tog dokumenta, austrougarske ratne brodove stacionirane u Puli i Šibeniku već 31.oktobra 1918.preuzeli su jugoslovenskih oficiri i posade u kojima su pored naših, bili i mornari i podificiri iz Češke, Slovačke i Poljske. Prvi komandant mornarice države SHS (iako mu je titzula zvanilno glasila „povjerenik za Mornaricu“) tada postaje kontraadmiral Dragutin Prica.

Primopredja u Boki išla je unekoliko komplikovanije – opunomoćenik komande i načelnik Štaba flote u ovoj bazi, bio je proslavljeni hidroavijatičar, poručnik bojnog broda Dimitrije Konjović. On je 31.oktobra u 16 sati na krstarici „Kaiser Franz Joseph I“ održao sastanak sa oficirima iz redova Slovenaca, Hrvata i Srba, a na kome je odlučeno da se za komandanta tog pomorskog sastava u ime Narodnog vijeća SHS iz Zagreba, imenuje kapetan fregate Jozef Leva, dok su brodovima određeni novi, jugoslovenski komadanti.

Leva i kontradamiral Vitus Vončina koji ga je na kratko naslijedio, odustali su međutim, već sutradan od imenovanja, pa je dužnost komadanta dotadašnje austro-ugarske, a sada jugoslovenske ratne flote u Boki preuzeo kontraradmiral Artur Katineli-Obradić Bevilakva. On je odmah sa Konjovićem preduzeo niz mjera za učvršćenje reda i discipline na brodovima i mornaričkim jedinicama na obali, nakon čega je 1.novembra i potpisan zapisnik o primopredaji brodova.           „Po najvišem naređenju sve meni podređene jedinice Carske i Kraljevske flotile krstarica i III divizije bojnih brodova, koje se nalaze u Boki Kotorskoj, današnjim danom predajem vojnom zastupniku jugoslavenske države, uz izričito pridržavanje svih prava koja proizilaze iz suvlasništva ostalih djelova austrougarske monarhije.“- stoji u zapisniku koji su tog dana potpisali komadant austrougarskih pomorskih snaga u Boki, komntradmiral Erih Hejsler i kontraadmiral Katineli u ime nove države. Katineli je inače, za tu priliku sebi uzeo i izmišljenu novu titulu „komandujućeg admirala u Južnoj Dalmaciji“

U ruke Jugoslovena u Boki, tako je i prije dolaska na ovo područje jedinica Vojske Kraljevine Srbije i Jugoslovenskog odreda koje su nadirale iz pravca Podgorice ka primorju, prešla kompletna impozantna austro-ugarska vojna baza u Boki i flota što se ovdje zatekla a činila su je 3 bojna broda (Erzherzog Ferdinand Max, Erzherzog Friedrich i Erzherzog Karl), oklopni krstaš Sankt Georg, stražarski brod Kronprinz Erzherzog Rudolf, obalska oklopnjača Monarch,4 krstarice (Helgoland, Novara, Panther i Kaiser Franz Josef I), 3 razarača (Reka, Pandur i Scharfshutze), 17 torpiljarki i 7 podmornica. Pored njih bilo je tu još 13 remorkera, 5 manjih transportnih parobroda, dva plutajuća doka, 3 hulka i 3 pontona, dok je u Kumboru predata hidroplanska baza sa šest hangara i 47 hidroaviona.

Austro-Ugarska ratna mornarica tako je prestala da postoji i prije zvanično potpisanog primirja u Prvom svjetskom ratu, (4.novembra 1918.), prije nego što su u Boku Kotorsku kopnenim putem došle 6.novembra prve jedinice srpske vojske – prethodnica 2.jugoslovenskog puka, čak i prije nego što je u zaliv 5.novembra 1918. uplovio prvi ratni brod snaga Antante –francuski razarač „Kabyle“.

Odluka austrougarskog cara Karla da se flota uz službeno sastavljenje i potpisivanje zapisnika preda predstavnicima Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba iz Zagreba, potvrđivala je da ona nije predata revolucionarnim putem, već je ovaj postupak baziran na legitimizmu, značio samo promjenu njenog vlasnika. Sve se odvijalo u redu i miru,, bez sukoba i prolivanja krvi, pa je jugoslovenska država u nastajanju, u svoje ruke dobile moćnu ratnu flotu – putem pregovora i pod uticajem primirja što se naziralo na horizontu nakon četiri teške ratne godine, a ne organizovanom revolucionarnom akcijom.                                                                

Prema izvještaju komandanta Jadranskih trupa Vojske Kraljevine Srbije pukovnika Dragutina Milutinovića, a što ga u svojoj doktorskoj disertaciji „Ratna mornarica Kraljeivine SHS i Kraljevine Jugoslavije“ prenosi dr Kažimir Pribilović, situacija u Boki 8.novembra 1918. bila je sledeća:  

„Vlada red i mir – proglašena je nezavisnost svih jugoslovesnkih zemalja koje su bile u sastavu Austro-Ugarske i njihovo ujedinjenje. Jugoslovenska flota dočekala je oduševljeno srpsku vojsku kojoj se stavila na raspolaganje i želi da je ona uzme u zaštitu. Poslovima u Boki upravlja Narodno vijeće koje je podređeno Središnjem odboru Narodnog vijeća u Zagrebu. Sve jeidnice u Boki su razoružane i postoji veliki plijen. Svi NJemci (Austrijanci) i Mađari odlaze brodovima i vozovima u domovinu, dok Slovenci, Hrvati i Česi ostaju radi organiziranja narodne odbrane. Komadant flote je kontraadmiral Katineli, ali svi očekuju naredbe od srpske Vrhovne komande. Kroz Boku se povlači svojim kućama velika austrougarska vojska (preko 150.000). Zbog odlaska nejugoslavena flota je oslabljena i njeno brojno stanje se smanjilo na samo 114 ljudi pa je nesposobna za akciju ako joj saveznici ne priteknu u pomoć. Narodno vijeće moli da se što prije pošalju inženjeri radi preuzimanja mornaričkog Arsenala i ostalih postrojenja, a traži i hranu. Austrougarske vojne vlasti još uvijek rade, ali samo na organiziranju transporta vojske u domovinu i predaji opreme. Oficiri Jugoslaveni stavili su se na raspoloženje Narodnom vijeću. Sve tvrđave (forovi) predane su Narodnom vijeću, ali će srpska vojska preuzeti njihovo čuvanje, a i Arsenala i cjelokupnog materijala. Jedan italijanski potpukovnih došao je u Kotor i tražio od austro-ugarske Komande da se preda saveznicima cijeli ratni materijal koji se zatekao u Crnoj Gori na dan primirja. Odgovoreno mu je da je sve predano Narodnom vijeću za Boku. Mornarički oficiri izražavaju bojazan da će jugoslavenska flota prema uslovima primirja, biti predana Italijanima, pa izjavljuju da će je radije dići u vazduh, nego njima predati. Narod je ogorčen zbog iskrcavanja Italijana u Trst, Pulu, Šibenik i na otoke. U Boki je do sada bio samo jedan francuski razarač, ali je otplovio.“

Već 10.novembra 1918. u Boku, nakon što su minolovci rasčistili dio austrougarskih minskih baraža na ulazu u zaliv, dolaze veće savezničke vojno-pomorske snage: jedan francuski oklopni krstaš i jedan razarač, britanska laka krstarica i jedan italijasnki razarač, pod zajedničkom komandom francuskog kontraadmirala Luja Kobea.

Saveznici ni najmanje ne uvažavaju to što je austrougarska ratna flota u Boki nekoliko dana prije, već predata predstavnicima Narodnog vijeća države Slovenaca, Hrvata i Srba, te preduzimaju mjere da sve brodove i bogate materijalne resurse pobijeđene strane, stave pod svoju kontrolu.

Italijani su u međuvremenu svim mogućim sredstvima kod Antante nastojali postići da Jugoslovenima ne pripadne nijedan bivši austrougarski ratni brod i osujetili su namjeru francuskog konrtaadmiral Kobea koji je već 10.novembra htio pismeno priznati Jugoslovenskoj ratnoj mornarici pravo na austrougarske ratne brodove u Boki. Predstavnik italijanske Mornarice u Boki, kapetan bojnog broda Vilarej oštro je protestovao kod kontraadmirala Kobea, te je od komandata RM Italije, admirala Paola Thaon di Revela zatražio da interveniše kod savezničkih Vlada. One su prema njegovom mišljenju, onda trebale da izvrše pritisak na Narodno vijeće u Zagrebu da ovo naredi admiralu Katineliju da u pogledu austrougarske flote, sprovede odredbe ugovora o primirju i brodove preda saveznicima, a ne Jugoslovenima.                                                     Dvanaestog novembra na šezdesetak ratnih brodova, plovnih sredstava, Hiidroplanskoj stanici Kumbor i u drugim mornaričkim efektivima u Boki se pod komandom admirala Katinelija nalazilo 2.240 mornara i 78 oficira. Svi nesloveni iz Mornarice su već bili otpušteni sa dužnosti i transportovani kućama, ali je na brodovima ostalo premalo ljudstva da bi oni mogli biti adekvatno čuvani, ili upotrebljeni u slučaju pojave okolnosti koje bi to zahtijevale.

Italijani nastavljaju sa pritiscima da se svi brodovi u Boki predaju saveznicima, u čemu u konačnom i uspijevaju kada su se u Boki 14.novembra sa savezničkih transportnih brodova iskrcale prve italijanske, a zatim francuske, američke britanske kopnene jedinice. Admiral Kobe je tom prilikom izjavio da “saveznička vojska ne dolazi da okupira, već da održi red i mir”, iako taj red I mir uopšte nije bio doveden u pitanje. Uskoro su svi razoružani austrougarski ratni brodovi što su se zatekli u Boki, izuzev onih vrijednijih koji su po ugovoru o primirju trebali biti predani saveznicima, privezani u luci Arsenala u Tivtu, ali su veoma slabo čuvani, pa su uskoro počele razne krađe i devastacija.

Kada je 2.decembra 1918. komandni brod flotile američkih lovaca podmornica USS „Leonidas“ AD-7, doplovio sa Krfa i pristao u Tivtu radu krcanja uglja, njegova posada je ušla u Arsenal. Pod opravdanjem da sakupljaju uspomene, američki mornari su sa austrougarskih razarača i torpiljarki uzeli zastave, hronometre, barometre, pištolje, puške, pribor za jelo, hranu i druge predmete. Na toriljarki Tb 87 ušli su u oficirske prostorije i otvarali ormare, a na pomoćnom brodu „Cyclop“ uzeli su cijeli oficirski pribor za jelo. Iz Arsenala su uzeli i telefonske kablove, a takođe su provalili i u neke magazine. Osim mornara, „uspomene“i „suvenire“ tada su sakupljali i neki američki oficiri sa „Leonidasa“. Komandant jugoslovenske flote u Boki kontraadmiral Artur Katineli je protestovao kod američkih oficira i komandanta savezničkih pomorskih snaga, kontraadmirala Kobea. Nešto ukradenih predmeta je vraćeno, ali su međusobni odnosi bili poremećeni. Ovo uzimanje „suvenira“ od saveznika je imalo negativnih posljedica, jer je sa austrougarskih ratnih brodova pod njihovom kontrolom u Boki, počela nestajati pod raznim izlikama, vrlo vrijedna oprema i drugi materijali.

Italijani iz Boke prve nekadašnje austrougarske, a sada jugoslovenske brodove odvlače već krajem februara 1919. na „Paradu pobjede“ u Veneciju. Pod nerazjašnjenim okolnostima u uvali Cipavica na ulazu u Boku 20.septembra 1919 u 4 sata ujutro ttone krstarica „Kaiser Franz Josef I“ koju su tamo usidrili Francuzi, prethodno brod nakrcavši municijom sa svih drugih razoružanih bivših austrougarskih brodova u Boki, dok u periodu od 21.decembra 1919. do kraja januara 1920. Italijani i Francuzi iz Tivta i Boke odvlače i gotovo sve druge preostale veće i modernije zaplijenjene bivše autrougarske brodove.

21.decembra otegljeni su krstarica Helgoland i razarači Triglav, Uszok i Lika i torpiljarka Tb 97

27.decembra podmornica U-47

6.januara 1920. oklopni krstaš Sankt Georg

10.januara podmornice U-29 i U-43 i rarazač Satellit

12.januara razarač Reka

19.januara podmirnicu U-31,

23.januara krstaricu Novara i torpiljarku Tb 95 28.januara razarač Dukla….

U luci Arsenala u Tivtu ostalo je 18 bivših autrougarskih torpiljarki pod stražom Francuza, jahta „Dalmat“ na kojoj se smjestio francuski komadant – kapetan bojnog broda Blank, te nekoliko starijih ratnih brodova i brodovi-kasarne. Francuzi su iskorištavali Arseal za svoje potrebe, iako je njegove radnike plaćalo Kraljevstvo SHS, te su odavde uzimali razni materijal i opremu. Na francuskim ratnim brodovima u Arsenalu su vršene brojne besplatne popravke, pa je do predaje Arsenala 1921. Jugoslovenima, ovdje utrošeno 2.514.011 kruna na razni potrošni i pogonski materijal za njihove brodove, a odnijeto je ratnog materijala u vrijednosti od 949.030 kruna.

Na koncu cijele priče koja se potegla do okončanja Versajske mirovne konferencije i dogovora o podijeli ratnog plijena, Jugoslovenima su ostale samo mrvice od nekada moćne austrougarske flote koja se njima predala, pa je Kraljevina SHS na kraju u Tivtu 1921. Godine, preuzela samo 12 torpiljarki i nekoliko zastarjelih pomoćnih brodova. Sve ostalo, razgrabljeno je i otišlo put Italije, Francuske, Velike Britanije i SAD“, istakao je Luković.

U saradnji sa Generalnim konzulatom Srbije iz Herceg Novog u Zbirci pomorskog nasljeđa prikazan je dokumentarni filmi „Zaboravljeni admiral- Ernest Trubridž“. Film donosi biografsku priču o britanskom admiralu Ernestu Trubridžu koji je stigao u Beograd 1915. godine i kao komandant britanske misije na Dunavu zajedno sa srpskim vojnicima suprotstavio se napadu na Srbiju. Film u produkciji RTS iz 2017.g. je zasnovan na dnevnicima admirala Ernesta Trubridža koje je vodio tokom boravka u Srbiji i u kojima su zabilježeni najznačajniji trenuci tokom ratovanja sa srpskom vojskom. Dobar dio ovog dokumentarnog filma o britanskom admiralu koji je bio i glavni zapovjednik savezničke flote na Mediteranu i ratni komandant luke Medova sniman je u Londonu.