Arhiva

U ciklusu kolumni „Dva minuta", koje se emituju ponedjeljkom od 9 i 30 i od 15 sati i reprizno subotom u 10.45, Kotoranima se ove sedmice obratila arhivistkinja u penziji Anita Mažibradić.

Dobar vam dan, dragi sugrađani,
Reklo bi se da je ekologija moderna nauka, bar prema tome koliko se danas o njoj govori. Lično se iz prošlosti sjećam samo izraza ,,ekosistem" o čemu je bilo spomena u kontekstu biologije kao gimnazijskog predmeta. Međutim, njemački zoolog Ernest Haeckel prvi je pomenuo pojam ,,ekologija"već 1866. godine u svom radu, izučavajući odnos živih organizama u njihovoj organskoj i neorganskoj sredini. Sama riječ dolazi od grčkog oikos u značenju ,,mjesto za život". Stoga se ekologija kao pojam danas koristi pri opisivanju aktivnosti vezanih za zaštitu životne sredine, što je samo jedna od mnogih oblasti kojom se ona bavi.
Zaštita prirode u Crnoj Gori vuče svoje korjene još iz 1878. godine kada je područje Biogradskae gore gdje se nalazi jedna od posljednje tri evropske prašume nazvano ,,knjažev zabran" - poklon kralju Nikoli. Inače, Biogradska gora, područje Durmitora, Lovćena i područja Prokletija I Skadarskog jezera proglašeni su nacionalnim parkovima još davne 1952. godine.

{mp3}dva/anita121216{/mp3}

Usvajanjem Deklaracije 20. septembra 1991. godine Crna Gora je postala prva ekološka država u svijetu. Bila je to dobra ideja u smislu velikih mogućnosti s obzirom na tada relativno nezagađenu morsku obalu, čiste rijeke, jezera i planine. Nakon izglasavanja nezavisnosti 2006. godine Ustav nezavisne I suverene države Crne Gore, pored ostalih odredbi, donosi odrednicu ,,ekološka država" što je, na njenom željenom putu u Evropsku Uniju obavezuje u dostizanju visokih evropskih standarda u zaštiti vazduha, zemljišta, voda I mora, faune, flore i njihove uzajamne povezanosti, djelovanja klime, zračenja I buke; zatim okruženja koje je stvorio sam čovjek (gradova I naselja uopšte),kulturno-istorijske baštine, infrastrukturnih, industrijskih I drugih objekata. Visoki standardi u zaštiti sredine uključuju takođe postojanje visokog nivoa javne svijesti. Posebno mjesto zauzima goruće pitanje upravljanja otpadom koji, pored ostalog, podrazumijeva otpad hemijskog, električnog i elektronskog sastava, opasnog za životnu sredinu zbog sadržaja teških metala. Tu je i pitanje komunalnog prečišćavanja otpadnih voda što zahtjeva velika finansijska sredstva. Stoga je poglavlje 27 o zaštiti životne sredine, koje nam pod strogim uslovima obezbjeđuje ulazak u Evropu, jedno od težih za usaglašavanje s pravnom tekovinom zaštite životne sredine u Evropskoj Uniji.
Vratila bih se sada Kotoru: ako bismo se mi u ovom gradu upodobili onim ekološkim mjerilima koja su postojala i praktikovala već polovinom XIV vijeka, naravno, u smislu klasičnog poimanja zaštite životne sredine, a ne u današnjem kada nas zatrpava odbačena plastika, i drugi opasni materijal, bili bismo već na dobitku. Naime, Statut grada Kotora (štampan 1616. g. u Veneciji) svojim odredbama koje sadrže uzuse sa početka XIV vijeka, kao I druga, novija arhivska građa, potvrđuju nam čin jenicu da smo veoma rano usvojili navike i svijest o značaju zaštite životne sredine. Gradske sudije staroga Kotora, birane svake godine, pod zakletvom su bile dužne da izdaju naredbe o čistoći grada. Prema naredbama niko se nije smio usuditi da baci na ulicu neku prljavštinu, , niti prolivati prljavu vodu, naprimjer, od varenja voska, ili ,,lisiju"; svi koji su praznili bačve bili su dužni da sav talog, odnosno drop, odnesu na more. Naređivali su takođe da nijedan kožar ni obućar ne štavi ili vari krzno i kožu izvan svoje kuće; da svako očisti ulicu ispred svoje kuće i svoga dućana; da se iz kuća, čim se pometači zvonom oglase, iznese smeće i ubaci u njihova kolica; da se kola i kočije ne puštaju u grad, osim u zdravstvene svrhe; da kola koja ulaze u grad ne prelaze težinu od osam kvintala jer bi se oštetile tanke kamene ploče iznad gradskih kanala; carinici, takođe pod zakletvom, bili su dužni da svake godine prvog dana maja, o svečanosti sv. Vida ili o svečanosti sv. Ilije narede čišćenje bunara; da svi drže puteve i trgove čiste u djelovima koji se njih tiču. Vlasnicima temelja koji su se nalazili van gradskih zidina bilo je zabranjeno na njima graditi; zabranjeno je bilo praviti otvore prema moru I prema rijeci; balkon nije smio biti iznad glavne ulice. Vlasnik ruševnog zida I arhivolta bio je dužan da ga sruši ili bi sud, u protivnom, naredio rušenje. Od oktobra do maja stražari – poljari I šumari obilazili su gradsku teritoriju i pazili da stoka ne pase u vinogradima, voćnjacima I drugim obrađenim površinama; niko nije smio da posiječe neko stablo, grabove i jasenove mladice od Rijeke do Šuranja; nikako da da lomi grane I da oštećuje stablo. Zabranjeno je bilo puštati pse dok je trajala berba grožđa, čak pod izgovorom da se pas vodi u lov. Vlasnici pasa, pod prijetnjom stroge kazne, bili su dužni da ih dobroi čuvaju, uz ispunjenje svih predviđenih uslova za zaštitu ljudi i okoline. Prema naredbi Dalmatinskog namjesništva od 17. oktobra 1859. godine svi psi, bez izuzetka, morali su biti snabdijeveni ogrlicom od kože ili metala sa utisnutim inicijalima imena I prezimena njihovih vlasnika, kao i oznakom koja je dokazivala plaćenu taksu; psi su morali da imaju ,,muzariolu" (korpu ili brnjicu) od metala ili kože da ne bi nekoga ujeli; od ponoći do jutra pas se nije smio naći na ulici ili nekom drugom javnom mjesu; nije se smio uvoditi u crkvu i na druga mjesta javnog okupljanja. Inače, ako se za 24 sata vlasnik psa lutalice ne bi prijavio, pas bi bio ustrijeljen i to daleko van grada. Zanimljiva je molba opštinske vlasti iz Kotora kojom traže od istih iz Dubrovnika da im se vrati pas koji je slučajno putničkim brodom otplovio za Dubrovnik. Bile su ustanovljene stroge kazne za mučenje životinja.
Zabranjeno je bilo loviti, ubijati I prodavati ptice korisne za poljoprivredu; skidati I tamaniti gnijezda, prodavati jaja određenih vrsta ptica. Za sve prekršaje koji su ovdje navedeni važile su novčane kazne I oduzimanje robe, odnosno životinja izloženih prodaji. U smislu zaštite ptica, pravljeni su popisi ili izvještaji, u kojima su pored jedne vrste ptica popisane i podvrste; tako kod ptice pod nazivom grmuša nalazimo nazive njenih podvrsta: grmuša milopjevka, bjelica, crnoglavka, čupavica, vrtlarka, penjavica, konopljarka itd. Iz 1936 g. je zabrana lova na prepelice, ali I podatak da je 1935. g. na području opštine Kotor ubijeno 144 jarebica, 10 orlova, 15 jastrebova, 106 sokolova, 48 kobaca, zatim veći broj šljuka, divljih gusaka, divljih plovki itd.
Za ribare su bile propisane mnoge odredbe: ribari su bili dužni da, čisteći izvučene mreže, ne ostavljaju morsku travu da truli na obali, već da je vrate u more; da ne smiju upotrebljavati izvjesnu travu za omamljivanje ribe I da ne uništavaju riblju mlađ.
Poljoprivredni proizvodi radi prodaje na gradskoj pijaci mogli su se istovarati samo na određenim mjestima, a izlagati samo na kamenim stolovima, nikako na zemlji, a razne namirnice nisu se smjele držati u sudovima od bakra ili drugih teških metala.
Ali, da se vratim na početak priče. Zakon o životnoj sredini koji je donesen na Sjednici Skupštine Crne Gore krajem jula 2008. godine kaže i to da zaštita i unaprijeđenje prirodne sredine u Crnoj Gori za sadašnje i buduće generacije ima za osnovu princip održivog razvoja. Smatram da taj princip podrazumijeva jedan sklad između onoga što imamo kao dar prirode I onoga što će ljudska ruka kreirati. Da ne dođe do upadljivog i nepopravljivog nesklada između ugodnog prirodnog ambijenta koji je kao takav za čuvanje I njegovanje i onog vještačkog - glamuroznog i megalomanskog – mislim pritom na preglamurozne kafiće, restorane, hotele i druga javna mjesta. Zašto nebismo imali i čiste riječne obale, očuvane I privlačne proplanke, izletišta, sjenice, vidikovce?!. Prijalo bi i nama i onima iz svijeta koji nas u sve većem broju posjećuju – kako neki kažu radi uživanja u ,,divljoj ljepoti".

Naredne sedmice u okviru rubrike "Dva minuta" Kotoranima će se obratiti najtrofejniji crnogorski sportista Mirko Vičević.