Arhiva

"Istorijski arhiv Kotor navršava 67 godina rada, ali nema razloga za slavlje. Sa svega pet zaposlenih, bez potrebnog kadra i sopstvenih sredstava, u neadekvatnim prostorijama i uz ignorantski odnos Državnog arhiva na Cetinju i Opštine Kotor, mali kolektiv ove ugledne institucije se stara o najstarijim pisanim dokumentima u Crnoj Gori" – rekla je danas u našoj emisiji "032" Snežana Pejović, načelnica Istorijskog arhiva, u razgovoru sa Jelenom Vukasović. Kako je kazala, krajnje je vrijeme da se država i grad odluče hoće li zaštititi ili prepustiti stihiji svoje dokumentarno nasljeđe o kome su od osnivanja Arhiva 1949. godine brinuli značajni arhivisti i erudite po svom stručnom radu poznati i van granica naše zemlje. "Do danas je kroz Arhiv, naravno kroz oba današnja arhivska odsjeka, radilo više od 50 stalno uposlenih stručnjaka u oblasti arhivske struke. Treba svakako pomenuti akademika Slavka Mijuškovića, dr Miloša Miloševića, mr Vesnu Vičević, mr Mirka Vukasovića, Veselinku Lalošević, Jelenu Antović, Anitu Mažibradić, Milicu Strugar, Anu Kaluđerović, Gojka Andrijaševića, moje drage i malobrojne kolege Joška Katelana i Jelenu Strahinju" – rekla je Pejović i dodala da je, nakon decenija ulaganja u arhivsku struku, u našoj zemlji došlo vrijeme njene degradacije.

"Zbog složenosti arhivske obrade ove stare arhivske građe, od samog početka rada Arhiva neophodno je bilo da se arhivsko osoblje stalno usavršava u raznim naučnim disciplinama, tako da je Kotorski arhiv tokom godina obezbjeđivao veoma obrazovan arhivski kadar: više doktora nauka, magistara pomoćnih istorijskih nauka, pa čak i dva akademika. Veliki broj zaposlenih je dobio i najviša zvanja u arhivskoj struci što je, nažalost, 1992. godine bilo ukinuto prelaskom objedinjene arhivske institucije Državnog arhiva sa svim njegovim odsjecima iz oblasti kulture u državnu administraciju" – rekla je Snežana Pejović. Kako je kazala, danas ni u Kotoru, ali ni u Državnom arhivu i Istorijskom institutu, nema stručnjaka spremnih, recimo, da rade na nasljeđu iz mletačkog perioda. "Najstariji dokument koji se čuva u ovom arhivu je iz 1309. godine. Kotor je, za razliku od mnogih drugih gradova i područja u Crnoj Gori, imao sreću da sačuva arhivsku građu koja je stvarana tokom sedam vjekova. U dužnim metrima, kako arhivi izražavaju količinu arhivske građe, ovaj arhiv posjeduje oko 1.000 dužnih metara. Ne računajući drugi arhivski odsjek sa takođe pozamašnom količinom arhivske građe, 10% najstarije i po mnogim kvalifikativima jedinstvene arhivske građe unutar objedinjenog Državnog arhiva je smješteno u Istorijskom arhivu Kotor. Ovaj arhivski materijal svim svojim karakteristikama zadovoljava kriterijume da u cjelosti bude upisan u Registar kulturnih dobara Crne Gore kako je to na primjer u Hrvatskoj slučaj sa arhivima u Dubrovniku i Zadru i nadam se da će jednog dana kada Crna Gora dobije konačno taj registar to biti urađeno. Dokumenta su proizvod rada raznih uprava, institucija i pojedinaca brojnih velikih imperija i država kojima je područje Boke vjekovima pripadalo. Rukopisna arhivska građa i manji dio koji je nastajao u drugoj tehnici zapisa, pisana je starim pismima, na stranim jezicima i naravno starim jezicima i dijalektima, tako da arhivisti kotorskog Arhiva moraju biti poznavaoci na prvom mjestu latinskog, italijanskog jezika (mletački dijalekat) i staroslovenskog jezika. Uz to moraju poznavati dobro istoriju svih država koje su bile prisutne u Boki, moraju da imaju znanja o njihovom državno-pravnom uređenju i kancelarijskom poslovanju. Važno je da vladaju vještinom tumačenja i čitanja starih pisama i rukopisa, tačnije da su poznavaoci naučne discipline paleografije. To znači da arhivisti za rad u Istorijskom arhivu moraju imati multidisciplinarna znanja i vještine kako bi vršili obradu ovih arhivskih izvora" – objasnila je Pejović.

Po njenim riječima, istorijski arhivi brinu o kulturnoj baštini, tačnije o arhivskoj građi "koja više ne treba da bude operativna od trenutka njenog ulaska u arhiv". "Intenzivnim korišćenjem u dokazne svrhe, ovako staro, oštećeno i vrijedno kulturno nasljeđe svjesno se izlaže riziku od uništenja. Arhivisti su dužni da preduzimaju odgovarajuće mjere zaštite arhivske građe, njeno liječenje radi trajne zaštite, tako da tokom tih procesa zaštite ona može da bude izuzeta iz korišćenja. Ovo govorim zbog toga što već duže vremena Istorijski arhiv Kotor ima ogroman problem da zaštiti na propisan način arhivsku građu austrougarskog katastra i staru sudsku građu, koja je u vrlo oštećenom i nesređenom stanju predata Istorijskom arhivu na brigu, ali zbog propusta drugih organa ostala je visoko operativna" – kazala je načelnica Pejović. Već godinama Istorijski arhiv je izložen pritisku raznih korisnika u dokazne svrhe što se, kako je rekla Pejović, drastično odražava na njegov rad na planu osnovne djelatnosti. "Ukidanje pravnog subjektiviteta Istorijskom arhivu je bio isključivo politički čin koji nije uvažavao mišljenje stručnjaka niti je bio rezultat prethodnih stručnih analiza. Osim stručne i naučne javnosti koja je tokom 1991. godine i 1992. pružila otpor takvoj ishitrenoj odluci crnogorskih vlasti, moram da podvučem političku podršku tadašnjih predstavnika lokalnih vlasti da do toga ne dođe. To je išlo sve do amandmana Opštine Kotor Skupštini Crne Gore na novi zakon o arhivskoj djelatnosti da Istorijski arhiv mora da ostane samostalna institucija u oblasti kulture, jer ne vrši nikakve poslove iz oblasti državne uprave. Tokom glasanja amandman nije prošao za jedan glas! Postojeći kadar u Istorijskom arhivu Kotor je tada podijeljen na pola između dva arhivska odsjeka, tako da su i arhivisti obučeni za rad sa starom građom premješteni u odsjek za rad sa novijom građom. Ubrzo nakon reorganizacije Arhiv ostaje i bez dva magistra pomoćnih nauka, što je značilo da ostaje bez kvalitene podrške za obrazovanje budućeg kadra, jer u Crnoj Gori obuka arhivskog kadra je jedino moguća tokom rada u arhivu. Takvi potezi su već u startu nanijeli ogromnu štetu Istorijskom arhivu Kotor od koje se on nije oporavio do danas, već naprotiv nastavljeno je urušavanje svega onoga što je tokom više od 40 godina bilo postignuto u periodu od osnivanja do njegovog ukidanja. U narednim godinama prijem novih službenika se vršio u odsjecima pretežno na Cetinju i Podgorici, tako da je do danas taj broj u nekim arhivskim odsjecima uvostručen u odnosu na onaj iz 1992. Međutim, za Istorijski arhiv gdje je potreban veoma specifičan kadar i njegova višegodišnja obuka, nije se mislilo. On je ostao i dalje na nekolika zaposlena službenika, bez mogućnosti i kadrovskog i bilo kakvog drugog razvoja institucije" – ispričala nam je načelnica Istorijskog arhiva Snežana Pejović.

Broj zaposlenih u Istorijskom arhivu Kotor je na nivou nekih manjih odsjeka Državnog arhiva koji su otvoreni nakon 1992. god i raspolažu sa malom količinom savremene arhivske građe (npr. Andrijevica, Danilovgrad). Arhivskih službenika na Cetinju je, primjera radi, čak 70. "Tako Istorijski arhiv Kotor trpi nesagledivu štetu zbog prevelikog stihijnog upošljavanja u drugim odsjecima, a zadnjim mjerama štednje još je dodatno kažnjen, jer godinama mu je uskraćena mogućnost prijema u cilju popune slobodnih radnih mjesta. Trpi i zbog restriktivnih mjera koje se sprovode u glomaznoj državnoj upravi. Politički postavljan rukovodeći kadar na čelo Državnog arhiva (što nije bila praksa tokom samostalnosti Istorijskog arhiva Kotor, gdje je struka uvijek imala primat) očigledno nema sluha za arhivsku građu koja je stvarana na području Boke i Kotora, jer ona je ne-crnogorske provenijencije. Tako da je očigledna diskriminacija ove kulturne baštine koja se tiče čitavog regiona Boke Kotorske" – izričita je Pejović.

"Ako se otvori zvanična internet stranica Državnog arhiva, vidjećete da se kao prvoosnovana arhivska institucija u Crnoj Gori navodi Državna arhiva sa sjedištem na Cetinju koja je osnovana 1951. godine. Razlozi za osporavanje da je kotorski Istorijski arhiv prvoosnovana arhivska institucija u Crnoj Gori leži u tome što je ovaj arhiv osnovan prije nego što je donesen Opšti zakon o državnim arhivima na nivou federativne Jugoslavije (1950. godine) i dvije godine prije nego je izglasan Zakon o državnim arhivima NRCG (1951). Tako, prema današnjim tumačima iz sjedišta uprave objedinjenog Državnog arhiva na Cetinju, osnivanje Istorijskog arhiva 1949. godine nije imalo utemeljenje u arhivskom zakonodavstvu što je svojevrsna glupost" – rekla je Pejović.

Istorijski arhiv kao institucija od državnog značaja funkcioniše više od 20 godina bez sopstvenih finansijskih sredstava, bez mogućnosti samostalnog odlučivanja o bilo kojoj stvari i mogućnosti planiranja budućeg razvoja. "S druge strane, oba objekta Arhiva u Kotoru veoma su zapuštena, od centralizacije 1992. minimalno se ulaže u njihovo održavanje i opremanje, pa imamo vrlo rizično stanje u obije arhivske zgrade. U zgradi u Starom gradu već godinama, između ostalih problema, alarmantna je situaciju zbog prodora vode-kiše koja kaplje na glavni sat za struju. Naravno o dotrajalosti vodovodne, elektro ili grijne instalacije i riziku koje to stanje zapuštenosti nosi, ne treba posebno govoriti" – upozorila je načelnica Istorijskog arhiva Kotor Snežana Pejović. Na naše pitanje da li misli da postoji ijedan službenik Opštine Kotor koji se danas bavi položajem Istorijskog arhiva i aktivnostima gradske uprave da se stanje popravi, Pejović je odgovorila odrečno. "Sve vezano za promjenu promjenu statusa ostalo je na obećanjima" – dodala je ona.

Reprizu emisije "032" možete slušati u subotu 3. decembra od 20.30.